TS-11 Iskra wraca do latania
niedziela, 19 października 2014 13:39

Fundacja Biało-Czerwone Skrzydła przywraca legendarny samolot TS-11 Iskra bis D do życia. Wyprodukowana w 1974 roku maszyna z numerem seryjnym 3H 1214 swój ostatni lot odbyła w 2004 roku. Do niedawna Iskra ta była własnością Agencji Mienia Wojskowego, a dziś stacjonuje w Świdniku. W sobotę 18 października 2014 roku w wyremontowanej Iskrze uruchomiono silnik i przeprowadzono próby kołowania po pasie startowym, jednak nisko wiszące chmury nie pozwoliły na wykonanie oblotu. W pierwszy lot po remocie Iskra wystartowała w niedzielę.

 

alt

 

W latach 50-tych ubiegłego wieku lotnictwo wojskowe przechodziło na samoloty odrzutowe, polską odpowiedzią na zapotrzebowanie na samoloty szkolno-treningowe tego typu była Iskra. Jej projekt powstał w 1957 roku, a za opracowanie tego samolotu profesor inżynier Tadeusz Sołtyk otrzymał nagrodę Ministra Obrony Narodowej, zaś sam zespół konstrukcyjny zdobył tytuł Mistrza Techniki 1962. Samolot ten jest jedenastym modelem zaprojektowanym przez tego konstruktora, stąd inicjały twórcy i numer w nazwie: TS-11.

 

alt



5 lutego 1960 roku w swój pierwszy lot wzbija się ta pierwsza polska konstrukcja lotnicza napędzana silnikiem odrzutowym. Dwumiejscową maszynę z brytyjskim silnikiem Rolls-Royce'a Viper 8 pilotuje pilot doświadczalny Instytutu Lotnictwa, inżynier Andrzej Abłamowicz. Dwa kolejne prototypy Iskry oblatane w marcu i lipcu 1961 roku posiadały już polskie silniki odrzutowe HO-10 i uzbrojenie, zabudowane w nosowej części kadłuba działka kalibru 23 mm.

 

alt



Pierwsze egzemplarze TS-11 Iskra produkowane były w WSK-Okęcie, w 1962 roku ich produkcję przeniesiono do Mielca, gdzie powstała wersja "bis A", czyli model z polskim silnikiem HO-10. W kwietniu 1964 roku w trzecim prototypie zamontowano nowszy silnik SO-1, o ciągu 9,6 kN i to na tej wersji Iskry Andrzej Abłamowicz wraz z drugim pilotem doświadczalnym Ludwikiem Natkańcem ustanowili światowe rekordy prędkości w locie po obwodzie zamkniętym 100 i 500 kilometrów (715,7 km/h i 730,7 km/h), rekord odległości w obwodzie zamkniętym 510 kilometrów i rekord prędkości w locie na krótkiej trasie 15-25 kilometrów: 839 km/h.

 

alt



Podczas prób eksploatacyjnych wykryte usterki na bieżąco usuwano w WSK Mielec i w 1964 roku Iskry w wersji "bis A" trafiły do Wyższej Oficerskiej Szkoły Lotniczej w Dęblinie, gdzie przeprowadzano na nich szkolenie podchorążych Wojsk Lotniczych. W 1967 roku rzeszowskie WSK uruchamia seryjną produkcję silnika SO-1, co poskutkowało zarówno zwiększeniem produkcji TS-11 w Mielcu, jak i opracowaniem nowej wersji silnika SO-3, ze zwiększonym ciągiem 10,8 kN.

 

alt

 



Produkcję TS-11 Iskra zakończono w 1987 roku, przez ten czas samolot budowany był w kilku wersjach rozwojowych, różniących się od siebie przeznaczeniem i możliwościami:
- Iskra bis B oblatana 26 czerwca 1968 roku, samolot był uzbrojony w bomby i pociski rakietowe,
- Iskra 200BR oblatana 22 czerwca 1972 roku, ten model miał tylko jeden fotel pilota, zamiast drugiego zamontowano zbiornik paliwa i aparat fotograficzny. Pod skrzydłami podwieszany był rozszerzony zestaw uzbrojenia. Jednak ta wersja szturmowo-rozpoznawcza nie weszła do seryjnej produkcji,
- Iskra 200SB oblatana 19 września 1973 roku, z zestawem uzbrojenia podobnym do tego z wersji 200BR. Powstały dwie odmiany seryjne wersji 200SB: szkolno-bojowa Iskra bis D i szkolno-rozpoznawcza Iskra bis DF, z dodatkowymi aparatami fotograficznymi AFA-39,
- Iskra bis C, początkowo nazywana Iskra 200 Art, oblatana w 1975 roku. Była to wersja rozpoznawcza i służąca do korygowania ognia artylerii, gdzie drugą kabinę przeznaczono dla nawigatora. Bis C posiadała identyczne uzbrojenie jak Bis B.

 

alt



W czasie projektowania TS-11 Iskra trwał nieformalny konkurs na podstawowy samolot szkolno-bojowy dla wojsk z państw Układu Warszawskiego, wygrał go czechosłowacki Aero L-29 Delfin, a z przyczyn politycznych Iksry weszły tylko na wyposażenie polskich wojsk lotniczych. Dopiero w 1975 roku podpisano kontrakt na dostawę 50 egzemplarzy dla Indyjskich Sił Powietrznych. W tym czasie zaczęto reklamować Iskry przy pomocy jednego egzemplarza seryjnego bis DF z numerem rejestracyjnym SP-DOF. Samolot ten pokazano w Farnborough we wrześniu 1976 roku, rok później na paryskim Salonie Lotniczym, w 1978 znów w Farnborough. Iskra była także wielokrotnie prezentowana podczas Międzynarodowych Targów Poznańskich.

 

alt



Po zakończeniu produkcji zakłady PZL Mielec w 1991 roku przebudowały sześć Iskier do wersji TS-11R Novax, specjalistycznego samolotu rozpoznawczego dla Marynarki Wojennej. W 2006 roku przedstawiono plan modernizacji Iskier w celu dostosowania ich do roli samolotów przejściowych przed wejściem do służby F-16. Plan ten zakładał powstanie wersji TS-11F, z nową awioniką i szklanym kokpitem podobnymi do tych stosowanych w F-16, zastosowanie wyświetlacza HUD, centrali nawigacji inercyjnej wraz z GPS-em, centrali danych aerodynamicznych, odbiorników systemów VOR/ILS/MRK/DME/TACA, szerokopasmowych radiostacji zgodnych z wyposażeniem F-16, obrotową mapę cyfrową i drążek sterowy w systemie HOTAS. Ponadto TS-11F miał otrzymać nowoczesny system ratowniczy w postaci foteli katapultowanych Martin-Baker, wymagało to jednak przeprojektowania osłony kabiny pilota. W 2008 roku w Instytucie Technicznym Wojsk Lotniczych na bazie wycofanej z użytku Iskry wykonano makietę funkcjonalną, nielatający demonstrator, który miał pokazywać zmiany zastosowane w konstrukcji i wyposażeniu TS-11 jako samolotu przejściowego przed F-16. Jednak projekt ten nie uzyskał akceptacji Polskich Sił Powietrznych.

 

alt



TS-11 Iskra można dziś podziwiać za sprawą zespołu akrobacyjnego, utworzonego w 1969 roku w 60 Pułku Lotniczym w Radomiu. Zespół nazwano "Rombik" i tworzyły go wówczas cztery samoloty, którego pierwszymi pilotami byli prowadzący kpt. pil. Janusz Łodziński, prawy prowadzony kpt. pil. Edmund Wujec, lewy prowadzony kpt. pil. Kazimierz Kuźniar i zamykający kpt. pil. Jan Karpiński. w 1991 roku zmieniono nazwę na "Zespół Akrobacyjny Iksry" a samoloty przemalowano w barwy narodowe według projektu podpułkownika pilota inżyniera Ireneusza Fibingiera. Rok 2000 to reorganizacja lotnictwa polskiego i przeniesienie zespołu do Dęblina, zmienia się także logo i nazwa zespołu: na "Biało-Czerwone Iskry".

 

alt



Wiele wycofanych z użytku egzemplarzy TS-11 trafiło do muzeów (np. maszyna prowadzącego z "Biało-Czerwonych Iskier"), kilka egzemplarzy znalazło się w posiadaniu prywatnych pasjonatów lotnictwa, w tym także za oceanem - kilka samolotów kupił Rudy Beaver, po odnowieniu udostępniał je pilotom z US Air Force, czy prezentował na Targach Lotniczych w Oshkosh.

 

alt



My prezentujemy postępy w pracach nad renowacją i przywracaniem do stanu lotnego jednej Iskry w wersji bis D, którymi zajmuje się fundacja "Biało-Czerwone Skrzydła". Wyprodukowany 30 października 1974 roku samolot z numerem seryjnym 1214 został dostarczony 12 listopada tego roku do JW 5401 (38 Lotniczy Pułk Szkolny), gdzie latał to 8 maja 1975 roku. W tym dniu 1214 trafił do Technicznej Szkoły Wosjk Lotniczych w Zamościu, gdzie użytkowany był do 23 stycznia 1976 roku. 4 lutego 1976 roku Iskra wraca do 38 LPSz, gdzie zostanie do 16 października 1986 roku. W tym dniu maszyna trafia do JW 5256 (58 LPSz) i lata tam do 9 listopada 1989 roku. 17 listopada 1214 trafia do JW 3117 (3 Pomorski LPSzB), gdzie użytkowany jest do 21 stycznia 1991 roku. 26 lipca 1991 roku to powrót do 58 LPSz i tam maszyna lata do 23 lutego 2006 roku, w międzyczasie 58 LPSz przemianowany zostaje na 1 Ośrodek Szkolenia Lotniczego.

 

alt



W czasie eksploatacji TS-11 Iskra bis D z numerem taktycznym 1214 przeszła dwa remonty generalne: 9 października 1986 - 21 stycznia 1988 w WZL-2 w Bydgoszczy i 14 stycznia 1999 - 16 grudnia 1999 w WZL-3 w Dęblinie. W czasie swojej służby Iskra wylatała 2880 godzin i 39 minut, wykonując 6100 lądowań. Jej ostatni lot odbył się 14 kwietnia 2004 roku, za sterami zasiadł porucznik pilot Krzysztof Kłaczyński. 23 lutego 2006 samolot wycofano z eksploatacji i przekazano do Agencji Mienia Wojskowego. Obecnie samolot z numerami rejestracyjnymi SP-YBC (i wymalowanym numerem taktycznym 1214) stacjonuje w Świdniku. W sobotę 18 października 2014 roku w wyremontowanym samolocie przeprowadzono próbę silnika, Iskra kołowała także po pasie startowym. Niestety warunki pogodowe (niski pułap chmur) nie pozwolił na przeprowadzenie lotu testowego. W pierwszy lot po remoncie samolot wzbił się dopiero następnego dnia, za sterami Iskry siedział Sławomir Hetman.

 

alt

 

Więcej zdjęć można obejrzeć na naszym profilu na FB.

 

 

Tekst: Piotr Karwiński (EPWA.pl)
Zdjęcia: Małgorzata Kraków-Okine, Andrzej Dulski (EPWA.pl)



Add this to your website